Cmentarz ewangelicki w Radomiu

Historia nekropolii

Cmentarz otwarto we wrześniu 1833 roku, siedem lat po utworzeniu parafii luterańskiej w Radomiu. Ziemię podarował parafii Szmidt.

Kolejne dekady XIX wieku wyglądały według Wikipedii tak:

• 1834: fosa wokół terenu i pierwsze nasadzenia drzew,
• 1839: brukowany wjazd,
• 1857-1858: budowa muru i niewielkie poszerzenie terenu,
• 1860: poświęcenie muru,
• lata 80. XIX wieku: remont muru,
• 1893: dom grabarza na działce odkupionej od Bogackiego,
• 1902: dzwon na bramie, ufundowany przez Ewę Reich; w ciągu dwóch kolejnych lat zajęto się planem cmentarza i jego drzewami.

W 1915 roku, przy wywózce radomian pochodzenia niemieckiego w głąb Rosji, cmentarz splądrowali ludzie z miejskiego marginesu, którzy otwierali groby. Z czasów I wojny światowej pochodzą pochówki 112 ewangelickich żołnierzy niemieckich i austro-węgierskich. W 1926 roku na cmentarzu odprawiono nabożeństwo jubileuszowe na stulecie parafii, a w 1934 roku mur podwyższono.

Po pierwszej inwentaryzacji z 1977 roku przyszła zorganizowana kradzież nagrobków w 1981, a już 3 maja 1982 roku nekropolię wpisano do rejestru zabytków.

Na początku XXI wieku zaczęto rozbierać domek grabarza, uznany za zbyt zniszczony na remont, potem odnowiono mur i znów uporządkowano nasadzenia. Inwentaryzację powtórzono w 2007 lub 2008 roku.

Kto tu spoczywa

Wśród wymienianych pochowanych najwięcej jest rodzin przemysłowców: Buffowie, Długołęccy, Gainowie, Karschowie, Keplerowie, Kindtowie, Kuntzowie, Liederowie, Metzgerowie, Rösslerowie, Skibińscy i Wickenhagenowie.

Drugą wyraźną grupą są aptekarze: Arnekkerowie, Łagodzińscy, Marxowie i Pentzowie, a także Adolf Frick, zmarły w 1874 roku, oraz Samuel i Karol Franciszek Hoppenowie. Są też lekarze, między innymi Karol Liebich, Gustaw Kazimierz Marx, Julian Schniersztein i Adolf Tochterman, oraz prawnicy Bronisław Hassenbein i Władysław Roguski.

Pochowano tu również duchownych: Juliusza Krausego, Henryka Tochtermana i pastora Ottona Wüstehubego. Ziemiaństwo reprezentują między innymi Adolf Minde, Władysław Schummer, Adolf Spetch i Ludwik Zerx. Obok nich leżą nauczyciele (August Brusendorf, Juliusz Karol Hempel, Kazimiera Marx), kupiec Edward Herbst, dyrektor stacji telegrafu Ludwik Teodor Coppe i Antoni Szulc, urzędnik Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Spoczywają tu także generał Czesław Michał Pławski i architekt Alfons Pinno.

Układ i zabytkowe nagrobki

Zarys cmentarza jest nieregularny, a groby skupiają się w drobnych kwaterach, po kilka do kilkunastu w każdej. Taki podział sięga lat pięćdziesiątych XIX wieku.

Spośród 269 grobów 81 jest zniszczonych do cna. Nagrobki wykonywali radomscy rzemieślnicy, ale część zamówień trafiała do zakładów warszawskich i lubelskich. Użyto piaskowca, żeliwa, granitu i innych materiałów.

Mimo strat całość jest dziś w niezłej kondycji. Porządku pilnują wolontariusze z Polski i zagranicy, w akcjach organizowanych przez parafię od lat osiemdziesiątych XX wieku, oraz uczniowie radomskiego Zespołu Szkół Ekonomicznych, których do tej pracy zachęciła nauczycielka Bożena Ziętek.

Godziny otwarcia i zasady wejścia

Godziny otwarcia bramy i zasady wejścia podaje parafia luterańska w Radomiu, do której należy cmentarz. Zapytaj tam przed wyjazdem.

Radzę iść wolno i patrzeć na materiał nagrobków, bo piaskowiec, żeliwo i granit dają zupełnie inne formy. Wybierz wcześniej dwa lub trzy nazwiska z listy powyżej i szukaj ich nagrobków.

Jeśli planujesz dzień z zabytkami Radomia, w przewodniku opisujemy też bazylikę katedralną Opieki Najświętszej Maryi Panny.

Fot. Biesczad, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons